Alternative content

Get Adobe Flash player

Y Gweision

Rydych byth yn gwybod yn union â phwy fyddwch yn cwrdd pan fyddwch yn ymweld â Maenordy Llancaiach Fawr ...

Os ydych chi'n lwcus iawn, efallai y byddwch weithiau yn cwrdd â meistr y tŷ, Edward Prichard.

Ond mae’n ddyn prysur, yn ymwneud llawer â busnes a'r Rhyfel Cartref ac felly mae'n cael ei alw i ffwrdd yn aml ar fyr rybudd.

Efallai cewch chi gipolwg ar y Feistres, sef Mary Prichard, ei wraig ... er ei bod yn well ganddi fynd i ymweld â'i theulu a ffrindiau yn Llansawel, yn hytrach na dioddef awyr y cymoedd, gan ei bod hi’n enaid “gwanllyd”. Wrth gwrs, mae’n fam ffyddlon, ac felly bob amser yn cymryd eu merched bach Jane a Mary, gyda hi.

Colonel and Mrs Prichard

Felly â phwy fyddwch yn cwrdd efallai? Wel, mae yna weision sydd bob amser yno i’ch cyfarch a’ch croesawu!

Er na allwn ddweud pa un ohonynt y byddwch yn cyfarfod â hwy ar unrhyw adeg (mae ganddynt eu dyletswyddau i wneud wedi'r cyfan!), gallwch fod yn sicr y bydd rhywun a fydd yn falch i'ch tywys o gwmpas tŷ ysblennydd y meistr - ar yr amod eich bod yn o enw da, wrth gwrs!

Felly pwy yw’r cymeriadau a’r gweision hyn? Gadewch i ni weld ...

Cliciwch ar deitl ei swydd/disgrifiad eu swydd er mwyn agor eu hanes..

Asiant Tir / Syrfëwr

Land Agent\Surveyor - Stephan MatthiasMae Stephan Matthias yn aml i'w weld yn cynnal busnes ar gyfer y Stiward neu'r Cyrnol, rhywle o amgylch y Maenordy ...…

Stephan Matthias yw'r Asiant Tir a Syrfëwr ystadau Cyrnol Prichard. Mae'n gweithio gyda'r ddau Asiant arall, Thomas Edwards a'i frawd Evan Edwards. Mae'n dipyn o ddyn uchelgeisiol ac mae wedi dod yn bell iawn oddi wrth ei ddechreuad eithaf di-nod fel mab i goediwr, yn byw ar gyrion Gwaun Treganna.

Roedd yn ffodus iawn i gael ei ddysgu sut i ddarllen ac ysgrifennu gan glerig Piwritanaidd hael, mewn ysgol rad ac am ddim ar gyrion Caerdydd. O'r dechreuadau hyn daeth i fod dan gyflogaeth Phillip Herbert, Iarll Penfro (ffaith nad yw'n cael ei golli ar y gweision eraill!). Fodd bynnag, gyda dirywiad y teulu Herbert am eu cefnogaeth i’r Senedd, bu raid iddo chwilio am waith mewn ffair llogi. Yr oedd yn ffodus fod Edward Prichard wedi ei gydnabod a’i gyflogi.

Gwas y Tŷ

Houseman - Bryn LlewelynMae Bryn Llewelyn yn newydd-ddyfodiad i aelwyd y teulu Prichard.

Ond y mae eisoes wedi dod yn aelod defnyddiol a phoblogaidd iawn o staff y Cyrnol. Wedi dioddef llawer o galedi a galar, mae’n benderfynol o wneud bywyd newydd ar gyfer ei hun ac i gefnogi ei dri o blant, cymaint ag y gall.
Drwy lwc dda, mae ei gefnder Caradog (y mae Edward Prichard yn barod yn adnabod, ar ôl bod iddo fod yn gwnstabl pentref y llynedd a Thorrwr Beddau yn Eglwys Gelligaer), wedi argymell Bryn am le fel Gwas y Tŷ, ar ôl i ddeiliad blaenorol y swydd ymuno â Chatrawd Troedfilwyr Charles Gerard ar ôl noson braidd yn feddw mewn tafarn yng Nghaerdydd.

Mae Bryn Llewelyn yn ddyn o sobrwydd a meddwl Duwiol, felly nid yn debygol o ddisgyn i mewn i fath sefyllfa. Mae Bryn hefyd wedi dod yn boblogaidd gyda’r Stiward, Samuel Thomas gan ei fod yn gallu darllen ac ysgrifennu ac yn aml caiff ei weld yn y Maenordy yn ysgrifennu cyfrifon a dogfennau eraill ar gyfer naill ai Cyrnol Prichard neu'r Stiward.

Ar ôl bod yn briod ddwywaith ac o hyd, i ryw raddau, yn galaru am ei wraig olaf, nid yw mewn unrhyw brys i briodi eto ac er bod ei blant yn cael gofal da gan ei fam yng Nghasnewydd, nid yw’n gweld yr angen am berthynas arall ... er mawr siom rhai o'r morwynion pentref, sydd yn ei weld yn werth ei fachu! Ac o bosib hefyd gan Hannah Saer, sydd bob amser yn cadw llygaid allan am goesau braf! Ond efallai nad yw’r syniad o deulu parod yn gwneud Bryn mor apelgar iddi. Pwy a ŵyr beth ddaw yn y dyfodol ...
 

Isforwyn y Llaethdy

Kitchen Maid - Rachel EdmundsGall y ferch ifanc Rachel Edmunds cael ei gweld yn dawel yn ymgymryd â’i dyletswyddau ...

Mae Rachel yn ferch i Jerimiah Edmund, tenant-ffermwr o bentref Dowlais, a'i wraig Anne. Maent yn deulu Bedyddwyr pybyr, gydag ychydig o amser ar gyfer holl "rwdl-mi-ri” yr Eglwys Anglicanaidd.

Mae Jerimiah yn adnabod trwy fusnes Iestyn Proude, y porthmon gwartheg, sydd yn aml yn cymryd gwartheg i'r farchnad ar ei gyfer, fel arfer am elw da.

Roedd Iestyn yn ymwybodol bod angen morwyn newydd ar Ann Thomas yn Llancaiach, ac argymhellodd Rachel fel rhywun oedd yn gweithio'n galed ac yn dda a heb lawer o amser i edrych mewn ffordd ffansïol at ddynion ifanc!

Er bod Rachel yn Forwyn Siambr a Llaethdy cyffredin, mae hi wedi dod yn ffefryn gyda merched y Cyrnol, ac yn enwedig gyda'r Feistres oherwydd ei ffordd dawel a diymhongar. Byth ar frys, byth yn ôl pob golwg yn cynhyrfu, mae’n mynd at ei gwaith heb unrhyw aflonyddwch i'r Cyrnol neu ei wraig, sydd, cyn belled ag y mae “Miledi” yn y cwestiwn, yn union fel y dylai fod gyda'r "megrims" mae hi'n dioddef ohonynt!

Groom

Groom - Jenkin JonesIf he isn’t about the stables, you may well meet Jenkin Jones…

Although you may not guess it on first meeting him, Jenkin Jones has a romantic side that he tries to keep well hidden!

Verity was and is his first and only true love. They met when they were both young in their home village of Merthyr Tydfil, but Jenkin’s father John, found employment as a groom for a gentleman living in Cardiff, so he and his family moved away and so lost contact with her.

Subsequently, he and his father being staunch Protestants, joined the armies that went to war in Europe for the Protestant cause but sadly John was killed in battle, so Jenkin returned as head of the family. He and Verity met once more and love blossomed so they were married as soon as was possible.

By good fortune, Edward Prichard was seeking a new groom and having heard of Jenkin through the network of Baptists, employed him.

Of course, as Jenkin’s mother was now a widow, she came to live with him and Verity, which is all very well with two little ones and an older boy to care for but sometimes, with two women in the kitchen, Jenkin finds quite a lot of work to do in the stables!

Yr Isgogyddes

Children's Maid - Anne GibbardMae Anne yn dod o'r Fenni ac mae'n ferch i saer coed, Walter Gibbard, sydd wedi gwneud gwaith ar gyfer y teulu Prichard a chlywodd fod angen isgogyddes newydd arnynt.

Mae hon yn sefyllfa ddelfrydol ar gyfer Anne gan fod ganddi fedr mawr yn y gegin a'r tŷ pobi. Bu farw mam Anne pan oedd hi'n ifanc ac felly syrthiodd iddi hi i edrych ar ôl ei brodyr iau a rhedeg aelwyd ei thad, er erbyn hyn maent oll wedi tyfu fyny a gadael y cartref.

Wrth i Anne ddod o deulu mawr, gyda phum brawd a nifer o nithoedd a neiaint mae hi wedi'i chael yn anodd iawn i adael pawb y tu ôl, ond mae wedi gwneud llawer o ffrindiau yng nghartref y Cyrnol.

Mae gan Anne un brawd, dau gefnder ac ewythr sy'n gorfod ymladd. Bu farw un o'i gefndryd ym 1643 yng Nghaerloyw. Mae Anne wedi blino o ryfel ac yn ofnus y bydd ei brodyr iau yn ymuno â'r fyddin.

Mae gan Anne lawer o ddiddordeb o ran melysu a chyffeithio bwydydd, sy'n ei gwneud hi’n ffefryn gyda Meistres Prichard, sydd â dant melys iawn! Fe welwch Anne yn gweithio yn y ceginau, yn paratoi bwyd ar gyfer gweision neu’n wneud fferins a danteithion ar gyfer Meistres Prichard. Mae hi hefyd yn cadw llygad ar y Prif Gogydd Bleddyn ap Thomas, sydd, er yn gogydd da iawn, â hoffter mawr am gwrw cryf a gwinoedd da.

Prif Forwyn y Llaethdy

Chief Dairy Maid - Enid SamuelMae Enid Samuel yn aml i'w gweld yn brysur o gwmpas y Maenordy ...

Enid Samuel yw Prif Forwyn y Llaethdy, ac yn fedrus iawn yn ei gwaith. Mae hi'n gwneud cawsiau, menyn a hufen, nid yn unig i'w defnyddio yn y cartref, ond i'w gwerthu yn y farchnad gaws yng Nghaerffili, felly’n ychwanegu at elw'r Cyrnol.

Ond wrth gwrs, yn y dyddiau rhyfel hyn mae'n darganfod bod rhaid iddi hi, fel eraill, rhoi help llaw ar bob math o waith o amgylch y Maenordy.

Hi yw gweddw Ianto Samuel, a oedd yn ffermwr ac mae hi'n byw yn Fferm Nant-y-fedw, ym Medd-y-llwynog, gyda'i mab Edward a'i wraig a’i fabi. Collodd Edward fraich yn y frwydr waedlyd yng Nghaerloyw, ymladd dros y lluoedd y Brenhinwyr yn aflwyddiannus.

Rhaid i Enid gerdded y daith bum milltir bob dydd o'i chartref i'r gwaith a nôl. Gallwch gredu faint mae'n dymuno cael ceffyl fel sydd gan y Feistres Prichard!

Mae hi'n aml yn helpu bugail y gwartheg yn ystod lloia gan ei bod yn ymddangos iddi gael effaith tawelu ar yr anifeiliaid sy’n esgor, ac wrth gwrs mae lles y fuwch yn peri pryder mawr iddi.

Mae hi wedi dod yn gyfeillgar iawn gyda chwnstabl y plwyf eleni, Mostyn Jones ... a all hyn fod yn achos sibrwd a chlecs ymhlith ei chyd weision?

Meistr Cerddoriaeth

Man of all Work - Evans JamesMae Evan James yn 31 oed ac yn Frenhinwr. Er bod gan Evan ddiddordeb mewn materion crefyddol, nid yw bob amser yn deall pregethau Saesneg y Rheithor Covey gan mae’r Gymraeg yw ei iaith gyntaf.

Ar hyn o bryd mae Evan yn byw yn y Maenordy yn yr atig gweision. Mae'n dysgu’r merched Prichard, sef Mary a Jane. Ymhlith ei ddyletswyddau eraill mae’n chwarae cerddoriaeth ar gyfer y teulu ac yn ymweld â bonheddwyr ac yn lleddfu nerfau’r Feistres gydag alawon ymlaciol os yw hi’n gofidio.

Gallwch weld Evan James yn aml yn y dafarn leol lle mae'n chwarae cerddoriaeth er mwyn derbyn cwrw rhad ac am ddim.

Dechreuodd weithio’n gyntaf  yn y Maenordy ym 1641 oherwydd argymhelliad ar ei ran gan Jethro Snigg y Cwningwr a oedd wedi dod ar ei draws yn y dafarn ac roedd yn llawn edmygedd o’i allu cerddorol.

Cyn cael ei swydd yn y Maenordy, roedd Evan yn gerddor teithiol a oedd yn ymweld, ac yn chwarae, mewn tai lleol o bwys.

Mae Evan yn ennill 4 punt a 10 swllt y flwyddy.

Morwyn yr Holl Waith

Maid of all Work - Jane EllisJane yw Morwyn yr Holl Waith yn Llancaiach, mae hi'n gweithio'n galed ond bob amser yn ymddangos i fod yn gwbl lân, fel mae llawer o weision wedi nodi! Daeth i Lancaiach drwy argymhelliad Meistres Proude. Mae John Ellis, ei thad, yn gof ac mae'r teulu yn byw yng Nghasnewydd.

Mae gan Jane chwaer o’r enw Elizabeth a brawd, Gareth. Mae John Ellis wedi ceisio, ond heb lwyddo eto, i ddod o hyd i ŵr i Jane, mae dynion ifanc sy’n Fedyddwyr yn anodd dod o hyd iddynt ac mae Jane yn hapus yn Llancaiach am y tro.

Oherwydd bod ei theulu’n Fedyddwyr, y grefydd 'newydd', mae hi, yn wahanol i lawer o fenywod yn y tŷ, yn gallu darllen ac ysgrifennu. Mae Jane wrth ei bodd yn dysgu pethau newydd oddi wrth y gweision ac yn gobeithio am ddyrchafiad swydd yn Llancaiach yn y dyfodol.

Morwyn y Siambr

Chamber Maid - Sarah Jane HopkinsMae Sarah Jane Hopkins ond wedi dod yn ddiweddar i mewn i'r cartref Prichard, gan fod ei gŵr John Hopkins wedi cymryd 'Swllt y Brenin'.

Yn wreiddiol cymerodd Sarah Jane swydd yn y tŷ i fod yn ddiogel yng nghwmni gweision, ond wedyn wnaeth glywed bod ei gŵr annwyl John wedi cael ei ladd ym mrwydr Gwaun Marston.

Fodd bynnag, mae John Davies, sydd newydd ddychwelyd o ymladd ym Mrwydr Newbury, wedi dweud wrth Sarah Jane ei fod wedi gweld ei gŵr hi mis Hydref y llynedd a'i fod yn siarad am wraig ei fod yn byw gyda hi yn Efrog! Mae Sarah Jane bellach felly wedi melltithio’r Rhyfel Cartref - a'i gŵr.

Nid yw John Davies yn gwybod os yw John Hopkins wedi goroesi’r ymladd yn Newbury, ond mae Sarah Jane yn credu ei bod hi’n weddw, a gall fod yn chwilio am ddyn sydd 'mewn angen o wraig dda'.

Morwyn yr Ystafell Ddistyllu

Still Room Maid - Verity JonesMae Verity Jones yn ddynes prysur iawn ... mae Verity yn briod â Jenkin Jones, Prif Wastrawd y cyrnol. Hi yw ‘Prif Forwyn yr Ystafell Ddistyllu’ i’r Feistres Prichard, yn gwneud persawrau a phwdr-botiau (mae Mrs. P.  yn eu galw’n "pot-pourris" ond mae Verity yn meddwl bod hyn yn rhodresgar - neu'n waeth - Ffrangeg!), ac yn distyllu pob math o elïau a hufenau harddwch ar gyfer ‘Meiledi’.

Mae hi’n fedrus iawn yn y grefft o wneud sebon, felly mae hyn yn werthfawr iawn i'r Meistr, gan y gall fod yn eithaf drud i brynu sebon.

Er bod Verity yn aml yn cwyno nad yw'n gweld digon o’i gŵr, mae eu cyfarfodydd yn ymddangos i fod yn eithaf cynhyrchiol gan ei bod erbyn hyn â thri o blant, dwy ferch yn agos iawn at ei gilydd ac yna fachgen hŷn. Mae ei mab yn helpu’i dad gyda'r ceffylau a phan fyddant yn ddigon hen, diau y bydd hi'n dysgu ei merched cyfrinach ei distyllion.

Y Cwningwr

Footman - Siencyn ap GwilymJethro Snigg yw'r cwningwr ystâd y Cyrnol Pritchard. Mae'n rheoli cwningaroedd y Cyrnol ac mae hefyd yn hela’r ystâd am ysgyfarnogod a cheirw, gyda'i bwn bach o filgwn. Mae'r ffwr a’r cig mae hyn yn darparu yn mynd i aelwyd y Cyrnol ac mae’r ffwr dros ben yn cael eu gwerthu i fasnachwyr er mwyn cynyddu cyfoeth y Cyrnol.

Mae Jethro ond yn ddiweddar wedi dod mewn i gyflogaeth y Cyrnol, gyda marwolaeth ei dad mewn damwain hela, fe oedd cwningwr y Cyrnol cyn Jethro. Felly, yn llythrennol y mae wedi camu i mewn i esgidiau ei dad.

Mae'n byw ym mhentrefan bach Bedlinog gyda'i wraig Jane a’i feibion Edward a James. Gellir ei weld yn aml yn ymarfer ei helgwn yn cerdded o'i gartref i Lancaiach ac yn ôl bob dydd.

Mae Jethro yn danbaid yn ei gefnogaeth i achos y Brenin Siarl yn enwedig oherwydd bod ei frawd iau, a elwir hefyd yn Charles, yn ymladd dros y brenin yn y Rhyfel Cartref. Fodd bynnag, nid yw'n gwneud ei deimladau yn hysbys o fewn y tŷ gan nad yw'n dymuno colli ffafr, os yw teyrngarwch yn newid fel y maent yn aml yn gwneud yn ystod cyfnodau cythryblus fel hyn
 

Gwas / Dyn yr Holl Waith

Cafodd Gwalchmai ei eni ym 1599 ac roedd ei deulu yn gofalu am groesfan yr afon yn Upper Boat. Cymerodd swydd â'r East India Company ym 1615 a dwy flynedd yn ddiweddarach cofrestrodd ar gyfer gwasanaeth ar y ‘Vanguard’, llong y Brenin, a bu'n ymladd yn erbyn Portiwgal a'r Twrciaid o Algiers. Mewn cyfnod rhwng bod ar long, cymerodd Gwal gwasanaeth gyda Syr Charles Morgan yn yr Iseldiroedd ond ar ôl tair blynedd o fwd a gwaed dychwelodd i'r môr eto.

Ym 1632 priododd a gwnaeth bach o ymdrech i weithio tyddyn ar gyfer ei wraig a'i fab newydd ond dychwelodd i'r llynges chwe blynedd yn ddiweddarach. Ym 1642 dechreuodd y trafferthion a dychwelodd Gwal, gan ystyried ei hun yn ddyn y brenin, adref unwaith eto.

Nid oedd yn gallu gwneud bywoliaeth o'r tyddyn, felly defnyddiodd ei gysylltiadau i ddod o hyd ei hun i swydd fel gwas yn y Maenordy, ac er nad yw'n gweld ei deulu mor aml ag y byddai'n hoffi, mae nawr yn gallu anfon cyflog rheolaidd adref er mwyn gofalu amdanynt.