Skip to Content

Geirfa

Geirfa gwastraff a’r Lleihau, Ailddefnyddio ac Ailgylchu.
 
Lleihau, Ailddefnyddio ac Ailgylchu.
O bosibl y tri gair pwysicaf ym maes rheoli gwastraff.
 
Gwastraff bioddiraddiadwy
Gwastraff sy’n dadelfennu neu’n pydru yn naturiol pan ymosodir arno gan facteria. Mae’n cynnwys gwastraff bwyd a gwastraff yr ardd. Ystyrir mathau eraill o wastraff yn wastraff nad yw’n fioddiraddiadwy.
 
Safleoedd Anfon Gwastraff
Rhywle lle gall pobl ddod â deunyddiau ailgylchadwy i fan casglu canolog i’w rhoi mewn cynwysyddion arbennig, fel banciau poteli, lle gallant gael eu casglu i'w hailgylchu. Yn aml mewn meysydd parcio archfarchnadoedd.
 
Compost
Caiff compost ei greu drwy ddadelfennu deunydd bioddiraddiadwy fel gwastraff yr ardd a gwastraff cegin dan amodau a reolir. Gellir ei ddefnyddio i wella strwythur a maeth pridd heb wrtaith artiffisial na chompost mawn.
 
Gwastraff domestig
Gwastraff sy’n dod o gartrefi. Fe’i gelwir hefyd yn wastraff y cartref.
 
Troi Gwastraff yn Ynni
Mae’r broses hon yn defnyddio’r ynni sydd mewn gwastraff i gynhyrchu pŵer a gwres gan leihau gwastraff ar yr un pryd. Er enghraifft, gellir llosgi deunydd i greu gwres ar gyfer adeiladau cyfagos, a defnyddio nwy methan o safleoedd tirlenwi i gynhyrchu trydan. Gelwir hyn hefyd yn adfer ynni.
 
Tipio anghyfreithlon 
Dympio sbwriel yn anghyfreithlon heb awdurdod, wrth ymyl y ffordd er enghraifft.
 
Nwy tŷ gwydr
Nwy sy’n amsugno gwres gan gynhesu atmosffer y Ddaear - 'effaith tŷ gwydr'. Ymysg enghreifftiau o nwyon tŷ gwydr mae Anwedd Dŵr, Carbon Deuocsid (CO2) a Methan.
 
Gwastraff Peryglus 
Gwastraff a allai fod yn beryglus i bobl, pethau byw eraill a’r amgylchedd, felly mae angen cael gwared arno’n ofalus.  Mae hyn yn cynnwys asbestos a gwenwynau. Fe’i gelwir yn Wastraff Arbennig hefyd.
 
Llosgi
Cael gwared ar wastraff drwy ei losgi ar dymheredd uchel. Mae tua 9% o wastraff cartrefi’r DU yn cael ei losgi.
 
Ailgylchu ar ymyl y ffordd
Mae cartrefi yn rhoi deunydd ailgylchadwy ar ymyl y ffordd y tu allan i’w cartrefi i’r cyngor lleol ei gasglu.
 
Tirlenwi 
Lle caiff gwastraff ei gladdu mewn tyllau yn y ddaear. Mae llawer o safleoedd tirlenwi bron yn llawr ac rydyn ni’n rhedeg allan o dir addas i greu mwy.
 
Treth Tirlenwi
Treth ar bob tunnell o sbwriel sy’n cael ei anfon i safleoedd tirlenwi. Diben y dreth yw lleihau faint o sbwriel sy’n cael ei anfon i safleoedd tirlenwi drwy Lleihau, ailddefnyddio ac ailgylchu mwy o wastraff.
 
Trwytholch 
Hylif sy’n cynnwys cymysgedd o ddŵr glaw a deunydd organig pydredig sy’n draenio o safleoedd tirlenwi.
 
Sbwriel
Gall sbwriel naill ai fod yn wastraff (papur, plastig a gwydr fel arfer) sy’n cael ei daflu yn hytrach na’i roi mewn bin neu gyfleuster gwastraff priodol arall, neu’r deunydd sy’n cael ei roi yn y mannau cywir er mwyn gwaredu arnynt yn y ffordd cywir. Nid yw pob darn o wastraff yn sbwriel felly, ond mae pob darn o sbwriel yn wastraff.
 
Cyfleuster Adfer Deunyddiau
Fe’i gelwir yn CAD yn aml. Caiff deunyddiau eu cludo yma i’w trefnu a’u storio cyn eu hanfon i’w hailgylchu.
 
Methan
Nwy sy’n cael ei ryddhau o safleoedd tirlenwi. Mae’n fflamadwy iawn ac yn cyfrannu at gynhesu byd-eang. Methan hefyd yw prif gynhwysyn y nwy rydyn ni'n ei ddefnyddio i goginio yn ein cartrefi a’u gwresogi.
 
Dolen Mobius
Logo sy’n dangos bod rhywbeth yn gallu cael ei ailgylchu neu ei fod wedi’i wneud o ddeunydd sydd wedi’i ailgylchu.
 
Adnoddau Naturiol 
Sylweddau defnyddiol sy'n tarddu o'r Ddaear (e.e. glo, olew a mwynau) neu o bethau byw.
 
Gwastraff Organig
Mae gwastraff sy’n tarddu o blanhigion ac anifeiliaid yn cynrychioli tua 20% o bwysau bin cyffredin. Mae llawer o’r gwastraff organig sy’n cael ei gynhyrchu gan gartrefi yn cynnwys bwyd, gwastraff yr ardd a chynnwys cewynnau babanod. Ych a fi!
 
Llygredd 
Cyflwyno sylweddau gwenwynig neu niweidiol i’r amgylchedd.
 
Deunyddiau Crai
Yr adnoddau sylfaenol a ddefnyddir i wneud deunyddiau a chynhyrchion. Er enghraifft, deunyddiau crai a ddefnyddir i weithgynhyrchu dur gan gynnwys mwyn haearn, glo a chalchfaen.
 
Ailgylchu
Ystyr ailgylchu yw defnyddio pethau sydd wedi’u defnyddio i wneud pethau newydd. Gall hyn gynnwys troi hen ddeunyddiau yn fersiynau newydd o’r un peth. Fel arall, gellir ailgylchu deunyddiau i fod yn rhywbeth hollol wahanol.
 
Lleihau 
Ystyr Lleihau yw osgoi creu gwastraff yn y lle cyntaf, sydd hyd yn oed yn well nag ailddefnyddio neu ailgylchu. Gallwch brynu eitemau â llai o ddeunydd pecynnu a pheidio â phrynu rhywbeth newydd tan fod gwir angen gwneud hynny.
 
Ail-lenwi
Ystyr hyn yw rhywbeth (potel, er enghraifft) y gellir ei ail-lenwi yn hytrach na'i daflu pan fo'n wag.
 
Adnoddau
Gair cyffredinol am y pethau a’r deunyddiau rydyn ni’n eu cymryd o’r Ddaear. Gellir dosbarthu adnoddau mewn dwy ffordd. 
 
Adnoddau adnewyddadwy yw’r rheini y gellir eu defnyddio sawl gwaith dros gyfnod cymharol fyr. Mae hyn yn cynnwys dŵr mewn argae neu gnydau sy’n tyfu flwyddyn ar ôl blwyddyn. 
 
Unwaith y caiff adnoddau anadnewyddadwy eu defnyddio, ni fyddant ar gael am gyfnod hir iawn o amser, os o gwbl. Mae’r rhain yn cynnwys glo ac olew. 
 
Ailddefnyddio 
Ystyr ailddefnyddio yw defnyddio rhywbeth eto, naill ai at yr un diben neu at ddiben hollol wahanol. Mae hyn yn cynnwys dychwelyd poteli llaeth i’w hail-lenwi a thrwsio nwyddau trydanol yn hytrach na’u taflu.
 
Rubbish (*** See covering email note and Sbwriel above)
 
Datblygu Cynaliadwy
Mae hyn yn golygu dod o hyd i ffyrdd o ddiwallu anghenion y genhedlaeth hon heb niweidio'r amgylchedd nac atal cenedlaethau'r dyfodol rhag diwallu eu hanghenion eu hunain.
 
Gwastraff Gwenwynig
Gwastraff sy’n wenwynig i bobl neu bethau byw eraill.
 
Gwastraff
Unrhyw beth sy’n cael ei daflu gan nad oes ei angen arnom mwyach.
 
Hierarchaeth Wastraff
Mae hyn yn disgrifio’r ffordd y mae rhai ffyrdd o ddelio â gwastraff yn well i’r amgylchedd nag eraill. Lleihau gwastraff yw’r dewis gorau, ac yna ailddefnyddio. Dim ond pan nad yw’r rhain yn bosibl y dylid ailgylchu gwastraff. Safleoedd tirlenwi neu losgi yw’r pethau olaf y dylid eu hystyried.
 
Gorsafoedd Trosglwyddo Gwastraff 
Lle mae gwastraff yn cael ei wahanu cyn ei gludo ymaith i'w adfer neu waredu (i warws mawr yn aml).
 
Abwydfa
Cynhwysydd sydd wedi’i ddylunio’n arbennig i alluogi mwydod i ddadelfennu bwyd a gwastraff organig arall sydd wedi’i daflu a’i droi’n gompost a gwrtaith hylifol.
 
Lleihau Gwastraff
Term a ddefnyddir i gyfeirio at y broses gyfan o anfon llai o wastraff i safleoedd tirlenwi a llosgi gan ddod o hyd i ffyrdd o Lleihau, ailddefnyddio neu ailgylchu.